خودمراقبتی

گردآورنده : نگار اکبری- دانشکده تغذیه و علوم غذایی

 خودمراقبتی عملی است که در آن، هر فردی از دانش، مهارت، و توان خود به عنوان یک منبع استفاده می‌کند تا به‌طور مستقل از سلامت خود مراقبت کند. منظور از به‌طور مستقل، تصمیم‌گیری دربارهٔ خود و با اتکا به خود است. البته این تصمیم‌گیری می‌تواند شامل مشورت و کسب کمک تخصصی یا غیرتخصصی از دیگران (چه متخصص، چه غیرمتخصص) نیز باشد. اگرچه خود مراقبتی، فعالیتی است که مردم برای تأمین، حفظ و ارتقای سلامت خود انجام می‌دهند؛ ولی گاهی این مراقبت به فرزندان، خانواده، دوستان، همسایگان، هم محلی‌ها و همشهریان آن‌ها نیز گسترش می‌یابد. به هر حال، در تعریف خودمراقبتی، 5 ویژگی زیر مستتر است:
  1. رفتاری است داوطلبانه
  2. فعالیتی است آموخته شده
  3. حق و مسئولیتی است همگانی برای حفظ سلامت خود، خانواده و نزدیکان
  4. بخشی است از مراقبت‌های نوزادان، کودکان، نوجوانان و سالمندان
  5. و بزرگسالانی که قادر به خودمراقبتی نیستند، نیازمند دریافت مراقبت‌های بهداشتی از ارائه دهندگان خدمات اجتماعی یا بهداشتی خواهند بود.

با توجه به مدل ارتقای سلامت فرد محور، به هنگام مواجهه با یک مشکل بهداشتی و برای حفظ و ارتقای سلامت، 5 منبع اصلی در اختیار اشخاص است که شامل: خود شخص، دیگر افراد عادی، متخصصین، اطلاعات موجود و محیط می‌باشند. مراقبت از خود به معنای عملی است که در آن شخص از خود به عنوان یک منبع استفاده و به‌طور مستقل از دیگران از سلامت خودش مراقبت می‌کند. در اینجا منظور از استقلال عمل، تصمیم‌گیری برای خویش با اتکای به خود شخص می‌باشد شامل مشورت و کسب کمک تخصصی یا غیر تخصصی از دیگران (چه افراد غیر متخصص و چه متخصصین) نیز می‌شود.

خودمراقبتی برای حفظ سلامت مطالعه ای در سال 1382 نشان داد که بخش عمده سال های از دست رفته عمر در کشور ما به سبب مرگ زودرس و معلولیت ناشی از حوادث، بیماری های روانی و اختلالات رفتاری و همچنین بیماری های قلبی است. کاهش بار این بیماری ها قطعا مستلزم ارتقای سطح آگاهی مردم و تغییر رفتار سلامت آن هاست. منبع اطلاعاتِ بیشتر مردم درحوزه سلامت معمولا نشریات، اینترنت و تلویزیون است؛ این در حالی است که متاسفانه فقط کسر کوچکی از این اطلاعات، مستند و قابل اعتمادند. خودمراقبتی در بیماری های جزئی بخش عمده ای از بیماری ها را بیماری های جزیی تشکیل می دهند، بیماری هایی که در مدتی کوتاه، بدون درمان یا با درمان های خانگی ساده بهبود می یابند. مطالعه ای در انگلستان نشان داد که حدود 20 درصد از مراجعات به پزشکان و مراکز درمانی، مربوط به همین بیماری های جزئی است در حالی که بخش عمده ای از این بیماری ها توسط خود مردم قابل مراقبت است. طبق آمار شبکه سلامت انگلستان، نزدیک به دو سوم مشاوره های پزشکان عمومی که منجر به تجویز دارو می شود، بدون دارو یا با استفاده از داروهای بی نیاز از نسخۀ پزشک، قابل درمان است. توصیه های خودمراقبتی در چنین مواردی می تواند مردم را توانمند کند تا به طور مناسبی مشکل خود را حل کنند و از دریافت غیرضروری دارو اجتناب کنند.

زمینه پیدایش خود مراقبتی در جوامع

انسان ها همیشه در جست و جوی راه ها و روش هایی بوده و هستند که در مقابل بیماری ها - حوادث و خطرات زندگی حیات خود را حفظ کنند و به آن ادامه دهند . در این جریان جوامع و گروه های اجتماعی مختلف به تدریج فرا گرفتند که در چارچوب فرهنگ جامعه خود یعنی عادات - رسوم - اعتقادات مذهبی - معلومات و ... با به کارگیری روش های متفاوتی از خود و خانواده شان مراقبت کنند.

خودمراقبتی، گام اولِ سلامت است. گام اول سلامت، یعنی اینکه که یاد بگیریم خودمان از خودمان مراقبت کنیم، و با فعالیت جسمانی منظم و آمادگی روحی کیفیت زندگی مان را بالا ببریم. در حقیقت خودمراقبتی قسمتی از زندگی روزانه است و جایگزین مراقبت تخصصی نیست، بلکه مکمل آن است. مسواک زدن دندان‌ها، انجام حرکات ورزشی در خانه، خوردن دارو به هنگام ابتلا به سرماخوردگی همه جزیی از خودمراقبتی هستند.

مهمترین دستاورد خود مراقبتی این است که افراد تصمیمات درستی درباره استفاده صحیح از مراقبت های بهداشتی بگیرند و رفتارهای مراقبت از خود را به طور مناسب انتخاب و به طور مستقل اجرا کنند. منظور از استقلال، تصمیم گیری درباره خود و با اتکا به خود است. البته این تصمیم گیری می‌تواند شامل مشورت و کسب کمک تخصصی یا غیرتخصصی از دیگران (چه متخصص، چه غیرمتخصص) نیز باشد. همچنین خود مراقبتی فقط به معنی مراقبت از خود فرد نیست و مراقبت از فرزندان، همسایگان، هم محلی ها، همشهریان، همکاران، دوستان، و حتی محیط زیست را نیز شامل می شود. برای درک بهتر آن می توان یک هرم را در ذهن مجسم نماییم که در رأس آن خود مراقبتی به عنوان اولین منبعِ در دسترس، هنگام مواجه با بیماری است. مراقبت خانوادگی یکی دیگر از پایه های هرم و مراقبت های تخصصی و سازمانی نیز از پایه های دیگر آن است. تجسم این هرم؛ نقش اصلی خانواده و متخصصین مراکز بهداشتی را در کنار مراقبت از خود، به خوبی نشان می دهد.


خود مراقبتی و سبک زندگی سالم

به گفته آدل دیویس "ما هر روز یکی از این دو کار را انجام می‌دهیم، ایجاد سلامتی یا بیماری … در خودمان!"

همه انسانها دوست دارند تا با داشتن دانش خود مراقبتی در سلامت زندگی کنند اما روش خود مراقبتی برای هر فرد مختص به شرایط اقلیمی و فیزیکی و روحی وی متفاوت و قابل تفسیر است. خود مراقبتی برای رسیدن و ماندن در سلامتی از مجموعه‌ای از رفتارها محقق شده و بیماری تنها عدم رعایت این معیار هاست. در جهان، خود مراقبتی در چند شاخه اصلی قابل پیگیری است تا با تکیه بر آنها در تعادل و سلامت زندگی کنیم از جمله این شاخه ها:

  1. تغذیه: بدن از طریق خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها دائماً در حال بازسازی سلول‌های تحلیل رفته است. لذا توجه به تغذیه در مراقبت از خود در زندگی بسیار اهمیت دارد.
  2. ورزش و تحرک:  ورزش برای سلامتی بسیار ضروری است حتی برخی آلودگی‌هایی که در نتیجه فرایند هضم غذا در بدن باقی می‌مانند به راحتی توسط ورزش دفع میشود.
  3. تنظیم خواب و بیداری: خواب متعادل نیروهای طبیعی را تقویت کرده و مغز را ترمیم کرده و بافت‌های صدمه دیده را ترمیم می‌کند.
  4. بهداشت فردی و محیط : نگهداری از بدن و رعایت بهداشت میتواند نقش مهمی در تداوم سلامتی داشته باشند.
  5. سلامت روان: هر یک هیجانات ما اثر خاصی روی سلامتی دارد؛ خشم، لذت، امید یا ترس، موجب سلامتی یا ناخوشی در ما میشوند. لازم است تا در این زمینه دانش دقیقی در اختیار ما باشد تا هیجانات خود را در مسیر سلامتی مدیریت کنیم.
  6. شناخت از روش های درمانی: داشتن دانش خوبی از روش های درمانی که در مسیر سلامتی و یا بیماری برای هر فرد توسط کادر درمان تجویز میشود (آنتی بیوتیک ها، جراحی ها و ...) می‌تواند به افزایش کیفیت خود مراقبتی کمک کند.

مزایای خودمراقبتی

انرژی ما را تجدید می کند. استرس ما را کاهش می دهد. چشم اندازی نو و احساسی مثبت برای زندگی به ما می بخشد. احساس شادی، آرامش و صلح را در ما ایجاد می کند. احساس سلامت و تندرستی در جسم خود می کنیم. اعتماد به نفس و عزت نفس ما را افزایش می دهد. شور و شوق زندگی و انگیزه موفقیت ما را افزایش می دهد.

انواع خودمراقبتی

بیشتر انسان ها قسمت عمده جوانی خود را در سلامت کامل سپری می کنند اما همۀ ما گه گاه به بیماری های خفیف و گذرا مبتلا می شویم، گاهی از بیماری های حاد رنج می بریم و گاهی در دوران میانسالی و سالمندی، با بیماری های مزمن دست و پنجه نرم می کنیم. خودمراقبتی در تمام طیف سلامت و بیماری معنی پیدا می کند و مراقبت های بهداشتی در طیفی قرار می گیرند که دامنه اش از خودمراقبتی 100 درصد (مثل مسواک زدن منظم روزانه) تا مراقبت حرفه ای 100درصد (مثل جراحی اعصاب) متغیر است. بخشی از ناخوشی های جزیی، بیماری های مزمن و بیماری های حاد، نیازمند مراقبت های پزشکی حرفه ای است و هدف خودمراقبتی، این است که بخش حرفه ای مراقبت از این بیماری ها را به حداقل برساند. انواع خودمراقبتی را می توان در 4 گروه کلی طبقه بندی کرد:

 1. خودمراقبتی برای حفظ

2.خودمراقبتی در بیماری های

3. خودمراقبتی در بیماری های مزمن

 4. خودمراقبتی در بیماری‌های حاد

 

-    خودمراقبتی جسمی:

شامل خوردن غذای سالم و منظم، انجام ورزش روزانه، انجام معاینات پزشکی ادواری و منظم پیشگیرانه، دریافت خدمات و مراقبت‌های پزشکی مورد نیاز، استراحت کافی هنگام بیماری، داشتن خواب و استراحت کافی، رعایت پوشش مناسب بر اساس فصول سال، رفتن به تعطیلات، اجتناب از وسایل، لوازم و رفتارهای پر خطر.

-    خودمراقبتی روانی:

اختصاص وقت و زمان روزانه برای تفکر و تامل، مراجعه به روان پزشک یا روان شناس در صورت بروز مشکل یا ناراحتی روانی، انجام اقدامات لازم برای کاهش تنش و استرس، توجه به تجارب، آرزوها، افکار و احساسات خود، مطالعه شاهکارهای ادبی و هنری، اختصاص زمان مناسب برای رفتن به دامن طبیعت

-    خودمراقبتی عاطفی:

معاشرت و مراوده با دیگران، برقراری ارتباط با خانواده و دوستان، مهربانی با خود و دیگران، افتخار به خود، گریه کردن وقتی که لازم است، جستجوی چیزهایی برای خندیدن، بیان خشم خود به روشی سازنده، اختصاص وقت برای بودن در کنار والدین و برادر و خواهر، مطالعه کتاب هایی که دوست شان داریم

-    خودمراقبتی معنوی:

اختصاص زمان روزانه برای عبادت و نیایش، تلاوت و شنیدن آیات قرآن، انجام کارهای خیر و عام المنفعه، کمک به نیازمندان، شکر گذاری نعمت های الهی، احساس ارزش، خوشبینی و امید، شرکت در مراسم و مناسک دینی و مذهبی، مطالعه متون و ادبیات مذهبی و معنوی، تامل در ارزش‌ها.

منابع

1. یک عمر سلامت، با خود مراقبتی. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. معاونت بهداشت. دفتر آموزش و ارتقای سلامت. 1393

2.  رفیعی فر ش و دیگران. نظام جامع توانمندسازی مردم برای مراقبت از سلامت خود. تهران: مؤسسه پژوهشگران بدون مرز، 1384.

3. https://www.hidoctor.ir/.انواع خود مراقبتی. 1 مرداد 1396

4. https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i64197. خودمراقبتی.    8اسفند1396

 

ماهنامه  الکترونیکی سیب/فروردین و اردیبهشت 99
تاریخ به روز رسانی:
1399/01/31
تعداد بازدید:
281
نشريه الكترونيكي سيب
آدرس: شیراز، خیابان زند، جنب هلال احمر، ساختمان مرکزی دانشگاه علوم پزشکی شیراز-طبقه هشتم-مدیریت روابط عمومی-نشریه الکترونیکی سیب
کدپستی: 71348-14336 تلفکس: 32308200-071 تلفن: 32122713-071
کلیه حقوق این وب سایت برای نشریه الکترونیکی سیب دانشگاه علوم پزشکی شیراز محفوظ می باشد.
Powered by DorsaPortal