تغذیه در بارداری

گردآورنده :دکتر شیوا فقیه، مدیر گروه تغذیه جامعه دانشکده تغذیه و علوم غذایی

در دوره بارداری با توجه به رشد جنین و نیز افزایش حجم بسیاری از بافت‌های مادر، نیاز به انرژی افزایش پیدا می کند. در این دوره به طور تقریبی متابولیسم بدن 15 درصد بیشتر از پیش می گردد. به این معنا که نیاز به انرژی در مادر باردار در مقایسه با دوران پیش از بارداری 15% افزون تر است. به طور متوسط فردی با وزن نرمال که پیش از بارداری تغذیه متعادل داشته است در این دوره به حدود 400 – 300 کیلو کالری در روز انرژی اضافی نیازمند است. این میزان انرژی را می توان با افزودن یک لیوان شیر کم چرب، 2 عدد میوه و حدود یک استکان از مغزها مثل پسته، بادام و گردو به برنامه غذایی پیشین تامین نمود. ( لازم به ذکر است که در 3 ماه اول بارداری نیازی به افزایش انرژی دریافتی مادر نمی‌باشد).

با توجه به نیاز جنین به پروتئین جهت تشکیل بافت‌های جدید، نیاز روزانه مادر به مصرف پروتئین در دوره بارداری افزایش پیدا می‌کند. در بارداری های تک قلو این افزایش حدود 50 درصد و در بارداری های دوقلو حدود 100 درصد می باشد. به عبارت دیگر مصرف پروتئین در مادر بارداری که پیش از این رژیم متعادل و طبیعی داشته است در صورت داشتن یک جنین باید 5/1 برابر و در صورت داشتن دو قلو باید دو برابر شود. مادر باردار می تواند با مصرف شیر کم چرب، انواع گوشتها و همچنین حبوبات بعنوان منابع با ارزش پروتئین این نیاز را برآورده کند.

بعضی از انواع چربی‌ها تحت عنوان اسیدهای چرب ضروری برای رشد مناسب جنین مورد نیاز هستند. این نوع چربی‌ها که علاوه بر رشد و نمو جنین بر سلامت سیستم عصبی و بینایی جنین نیز تاثیرگذار هستند حتماً باید از طریق مصرف منابع غذایی آنها تامین شوند، چرا که در بدن انسان ساخته نمی شوند. بهترین منبع غذایی این اسیدهای چرب انواع ماهی‌های چرب از جمله ماهی قزل آلا، سالمون و تون می باشد. بنابراین مادر باردار باید هفته ای 2 مرتبه مصرف ماهی را در برنامه غذایی خود بگنجاند. علاوه بر این مصرف روغن کانولا، روغن بذرکتان و گردو نیز می تواند کمک کننده باشد، اگر چه تاثیر مفید ماهی را به طور کامل ندارد. در صورت عدم تحمل ماهی می توان با مشورت پزشک از مکمل های امگا 3 نیز استفاده نمود. لازم به ذکر است که مصرف ماهی یا اسیدهای چرب امگا 3 بخصوص در 3 ماهه سوم بارداری اهمیت بسیار زیادی دارد و نباید نادیده گرفته شود.

با توجه به افزایش نیاز به انرژی در دوره بارداری و نقش ویتامین های گروه B در متابولیسم مواد مغذی، در دوره بارداری نیاز به کلیه ویتامین های گروه B از جمله تیامین، ریبوفلاوین، نیاسین و پیریدوکسین افزایش پیدا می کند. با مصرف یک برنامه غذایی مناسب کلیه ویتامین های نامبرده تامین می شود. اگر چه که با توجه به محدود بودن منابع تیامین به سبوس غلات احتمال کمبود آن وجود دارد. به منظور تامین تیامین مورد نیاز مصرف نان های سبوس دار یا برنج قهوه ای توصیه می شود. از دیگر ویتامین های گروه B که در دوره بارداری بسیار دارای اهمیت است می توان به اسید فولیک اشاره کرد. میزان نیاز به این ویتامین در دوره بارداری 50 درصد افزایش پیدا می‌کند. از جمله منابع غذایی اسید فولیک می توان سبزیجات برگ سبز مخصوصاً اسفناج و کلم بروکلی، قارچ، حبوبات و پرتقال را نام برد. با توجه به تخریب سریع این ویتامین در طول زمان نگهداری، مصرف مکمل اسید فولیک در دوره بارداری جهت تامین این ویتامین توصیه می گردد. برخلاف افزایش نیاز به اغلب ویتامین ها در دوره بارداری میزان ویتامین A در این دوره معادل زمان پیش از بارداری تعیین شده است و با توجه به عوارض اضافه دریافت آن بر جنین، مکمل های حاوی ویتامین A در افراد با تغذیه نرمال و بدون تجویز پزشک نباید مصرف شود.

با توجه به شکل‌گیری استخوان‌بندی جنین در دوره بارداری تامین کلسیم مورد نیاز حائز اهمیت می باشد. در صورت عدم مصرف کلسیم، میزان مورد نیاز آن از استخوان بندی مادر برداشته شده و موجب کاهش توده استخوانی مادر می گردد. برای این منظور روزانه مصرف 1200 میلی گرم کلسیم توصیه می شود. این میزان را می توان از طریق مصرف لبنیات کافی یعنی روزانه 4 – 3 واحد دریافت نمود. هر واحد لبنیات شامل 1 لیوان شیر یا سه چهارم لیوان ماست و یا 30 گرم پنیر می باشد. در صورت وجود عدم تحمل لبنیات، کلسیم مورد نیاز باید از طریق مصرف مکمل کلسیم تامین گردد.

با توجه به افزایش حجم خون مادر و نیز نیاز گردش خون جنین، میزان مورد نیاز آهن در دوره بارداری در مقایسه با پیش از آن حدود 50 درصد بیشتر می شود. فقر آهن از جمله کمبودهایی است که در زنان در دوره باروری بسیار شایع است. با توجه به اینکه تامین آهن مورد نیاز از طریق دریافت مواد غذایی حتی گاهی در افراد غیرباردار نیز به سختی صورت می گیرد، در دوره بارداری مصرف مکمل آهن جهت تامین نیازهای مادر و جنین توصیه می شود. معمولاً مکمل آهن از ماه چهارم بارداری تا سه ماه پس از زایمان طبق نظر پزشک باید مصرف گردد. به علاوه در این دوره مصرف غذاهای حاوی آهن مثل انواع گوشت‌ها، مرغ، ماهی و حبوبات توصیه می گردد. همچنین باید توجه داشت که مصرف منابع غذایی آهن یا مکمل آهن به همراه ویتامین c یا منابع آن (مثل مرکبات) به جذب بهتر آهن کمک می کند. برعکس مصرف منابع آهن همراه با چای می تواند مانع جذب آهن گردد.

از جمله مواد معدنی دیگر که در دوره بارداری حائز اهمیت هستند می توان روی، ید و فلوئور را نام برد. کمبود روی در دوره بارداری می تواند سبب تولد نوزاد کم وزن شود و رشد نوزاد را با مشکل مواجه کند. تولد نوزاد کم تر از 2 کیلوگرم در افراد با وضعیت روی نامناسب بیشتر اتفاق می افتد که خود می تواند موجب اختلالات و مشکلات بعدی برای نوزاد شود. برای تامین روی مورد نیاز می‌توان از مصرف مواد غذایی مثل انواع گوشت، مرغ، ماهی، مغزها و حبوبات بهره جست. کمبود ید در دوره بارداری می تواند موجب اختلال رشد و ایجاد نوع خاصی از عقب ماندگی در جنین شود که در صورت بروز قابل درمان نمی باشد. لذا مصرف ید کافی در دوره بارداری برای حفظ سلامت جنین ضروری است. از جمله منابع غذایی ید می توان غذاهای دریایی را برشمرد. البته مصرف نمک ید دار ساده‌ترین و مطمئن‌ترین راه برای دریافت ید کافی می باشد. فلوئور ماده مغذی است که برای سلامت استخوان و دندان مورد نیاز است. با توجه به آغاز شکل گیری دندان‌ها در دوره جنینی، مصرف فلوئور در مادر باید مورد توجه قرار گیرد. فلوئور در چای به مقدار زیاد یافت می شود.

از جمله مشکلات رایج در دوره بارداری می توان به سوزش معده اشاره کرد که خصوصاً در ماه‌های انتهایی بارداری به دنبال بزرگ شدن جنین ایجاد می گردد. برای کاهش این عارضه موارد زیر باید مورد توجه قرار گیرد:

1- تعداد وعده های غذایی را افزایش داده و میزان مصرف غذا در هر وعده را کاهش دهید.

2- از مصرف مایعات همراه با غذا خودداری کنید.

3- از مصرف غذاهای تند و پرادویه خودداری نمایید.

4- غذاهای حجیم و نفاخ را کمتر مصرف کنید.

5- تا 3 – 2 ساعت بعد از صرف غذا از دراز کشیدن خودداری کنید.

6- از پوشیدن لباس های تنگ مخصوصاً در ناحیه کمر پرهیز کنید.

یکی دیگر از اختلالات شایع در دوره بارداری یبوست می باشد. یبوست به علت تغییرات هورمونی و کاهش حرکات دستگاه گوارش اتفاق می افتد. جهت بهبود این مشکل توصیه های زیر را باید مد نظر قرار داد:

1- روزانه 10 – 8 لیوان مایعات ( ترجیحاً آب ) بنوشید.

2- مقادیر کافی فیبر غذایی ( 25 گرم در روز) مصرف کنید. از جمله منابع خوب فیبر می توان حبوبات، غلات سبوس دار، میوه ها و سبزی ها را نام برد.

3- از بین میوه‌ها آلو و انجیر را در برنامه خود بگنجانید.

4- فعالیت بدنی خود را افزایش دهید.

حالت تهوع و استفراغ بارداری در اغلب افراد پس از پیشرفت بارداری به صورت خود به خود برطرف می شود. برای تخفیف این علائم موارد زیر توصیه می گردد:

1- وعده های غذایی را افزایش داده و میزان غذای هر وعده را کاهش دهید.

2- از مصرف مایعات همراه با غذا خودداری کنید.

3- صبح هنگام برخواستن از خواب مواد غذایی خشک مثل بیسکوئیت نمکی ( ترد) یا نان سوخاری مصرف کنید.

4- مکمل B6 مصرف کنید.

5- لیمو یا زنجبیل را بو کنید.

6- از بوهای آزار دهنده دوری کنید.

منابع

Jean T. Cox, and Virginia H. Carney, Nutrition for Reproductive Health and Lactation In: L. Kathleen Mahan and Janice L. Raymond, Krause’s food and nutrition care process, 14th edition, 2016.

 

ماهنامه الکترونیکی سیب/تیر 99 

تاریخ به روز رسانی:
1399/04/02
تعداد بازدید:
164
نشريه الكترونيكي سيب
آدرس: شیراز، خیابان زند، جنب هلال احمر، ساختمان مرکزی دانشگاه علوم پزشکی شیراز-طبقه هشتم-مدیریت روابط عمومی-نشریه الکترونیکی سیب
کدپستی: 71348-14336 تلفکس: 32308200-071 تلفن: 32122713-071
کلیه حقوق این وب سایت برای نشریه الکترونیکی سیب دانشگاه علوم پزشکی شیراز محفوظ می باشد.
Powered by DorsaPortal