بیماری های واگیردار را بیشتر بشناسیم!

گردآورندگان:

* دکتر نرگس سالاری مقدم پزشک عمومی بیمارستان مادر و کودک شوشتری

* طاهره گشتاسبی مدیر بیمارستان مادر و کودک شوشتری

*  فرزانه رمضانی مسئول روابط عمومی و امور فرهنگی بیمارستان مادر و کودک شوشتری

 

بیماری های واگیردار

تعریف
: به آن دسته از بیماری ها گفته می شود که عامل عفونی بیماریزا یا فرآورده های سمی آن بتواند به صورت مستقیم یا غیر مستقیم از انسان به انسان و یا از حشرات و حیوانات به انسان قابل انتقال باشند  

بیماری های واگیردار:

بیماری
های واگیردار در طی قرن های گذشته همواره یکی از تهدیدکننده های اصلی سلامت انسان محسوب می شدند. این بیماری ها گاهی به سرعت در بین تعداد زیادی از افراد شیوع پیدا کرده و باعث مرگ و میر بالای افراد شده اند. امروزه به علت کنترل بیماری های واگیردار و تغییر شیوه زندگی مردم، شاهد گذر اپیدمی بیماری ها از بیماری های واگیردار به غیرواگیر دار می باشیم به طوری که مهمترین علل مرگ و میر در جهان، بیماری های غیرواگیردار می باشد. اما این گذر اپیدمی نبایستی سبب بی توجهی به کنترل بیماری های واگیردار شود چرا که با بروز مقاومت دارویی در عوامل بیماری زا و یا ناقلین آنها، بازگشت مجدد برخی بیماری ها و ظهور بیماری های جدید، باعث توجه بیش از پیش به این بیماری ها شده است، به طوریکه از ایدز به عنوان طاعون این دوره یاد می شود . باتوجه به اهمیت این موضوع، مرکز بیماری های مزمن و صعب العلاج، بخشی از تحقیقات و فعالیت های پژوهشی خود را معطوف به بیماری های واگیردار کرده است .

انواع بیماری ها:

بیماری
های واگیردار می توانند بر اساس شیوه های انتقال شان طبقه بندی شوند. بیماری هایی که از طریق تماس مستقیم سرایت می کنند :

الف: برخی بیماریهایی که از طریق هوا منتقل می شوند:

به وسیله ی قطرات کوچکی که به هنگام عطسه یا سرفه ی عفونی فرد بیمار در هوا پاشیده می شود، سرایت میکنند. بسیاری از بیماری های تنفسی به این شکل سرایت می کنند. برای مثال، سل، برونشیت، دیفتری، خروسک یا کروپ (croup) ، سرخک، تب مخملک، و سیاه سرفه از این دست می باشند. بیماری های پوستی مسری نیز از طریق تماس مستقیم منتقل می شوند.

ب: بیماریهای آمیزشی می توانند از طریق برقراری رابطه جنسی منتقل شوند:

برخی از این بیماریها همچنین از مادر باردار به کودک خود منتقل می شوند. HIV یا ایدز نمونه ای از بیماری های آمیزشی می باشد .

ج: بیماری هایی که از طریق مدفوع منتقل می شوند :

بیماری های خاصی می توانند با مصرف آب یا غذای آلوده منتقل شوند. گاهی اوقات این بیماری ها هنگامی که آلودگی در مقیاس بزرگ رخ می دهد، به بیماری های هم هگیر تبدیل می شوند. اسهال، وبا، و برخی از انواع اسهال و استفراغ یا گاستروآنتریت نمونه های از آن هستند .

د:بیماری هایی که از طریق حشرات بیمار یزا و پاتوژ نها )عوامل بیماری زا( انتقال می یابند :

بسیاری از بیماری های واگیردار توسط حشرات ناقل بیماری و پاتوژن موجود در یک منطقه خاص سرایت

می کنند. مالاریا، مننژیت، طاعون، تیفوس، کزاز، و تب زرد نمونه هایی از این مورد هستند. این بیماری ها معمولاً در مناطق گرمسیری استوایی و نیمه قاره ای یافت می شوند .

 

بیماریهای واگیردار مرگبار

در
ذیل فهرستی از کشنده ترین بیماری های واگیردار آورده شده که علت مرگ میلیونها نفر در سراسر جهان بود ه اند .

تمام بیماری های عفونی دستگاه تنفسی تحتانی

ایدز یا HIV

سل

مالاریا

سرخک

سیاه سرفه

کزاز

مننژیت

هپاتیتB

تقسیم بندی عوامل بیماری زا

1.
عوامل بیماری زای زنده: مانند ویروس ها ، قارچ ها، میکروب ها، تک یاخته های انگلی یا پریاخته ها هستند.

2. عوامل مربوط به تغذیه: این عوامل می توانند پروتیئن ها، چربی ها، کربوهیدارت ها، ویتامین ها، مواد معدنی و آب باشند. هر گونه افزایش یا کمبود در خوردن اجزایی غذا می تواند موجب اختلالات تغذیه ای شود. سوء تغذیه ی پروتئین، انرژی(PEM) ، کم خونی، گواتر، چاقی و کمبود ویتامین ها برخی از دشواری های تغذیه ای بسیاری از کشورها را تشکیل می دهند .

3. عوامل فیزیکی: مانندقرار گرفتن در معرض گرمای زیاد، سرما، رطوبت،فشار، پرتوها، الکتریسته و سر و صدا .

4. عوامل شیمیایی: عوامل شیمیایی درون بدن انسان مانند: اوره)که ایجاد اورمی می کند( ، اسید اوریک)ایجاد نقرس(، کربنات کلسیم)ایجاد سنگ کلیه( و عوامل شیمیایی برون بدن انسان مانند مواد آلرژی زا ، فلزات، بخارها، گرد و خاک، گازها، مواد حشره کش و غیره. این عوامل از راه استنشاق، خوردن یا تلقیح به بدن وارد می شوند .

5. عوامل مکانیکی: تماس مزمن با عوامل ساینده یا نیروهای مکانیکی دیگر ممکن است سبب له شدگی و پارگی، تغییر رنگ حتی مرگ شود .

6. عوامل اجتماعی بیماری زا: این عوامل عبارتند از: فقر، سیگار کشیدن، اعتیاد به مواد دارویی و الکل، شیوه ی زندگی ناسالم، دور ماندن از اجتماع، محرومیت از محبت مادری .

همه گیری (Epidemic):عبارتست از بروز غیر معمول بیماری در یک جامعه یا منطقه که آمار بیماری در منطقه بسیار بالا باشد. مثلاُ یک بیماری مانند وبا در حالت عادی در آمریکا وجود ندارد از این رو حتی یک مورد بیماری وبا می تواند در آن کشور یک همه گیری بالقوه باشد ولی در کشورهایی که وبا همواره بصورت بومی وجود دارد مانند هند و بنگلادش حتی اگر چند صد مورد وبا در یک سال باشد عادی یا بروز پیش بینی شده بشمار می رود ، وضعیت بومی و برای آن که در چندین کشورهایی وبا همه گیر شناخته شود چند صد یا چند هزار مورد یعنی بیش از حد فراوانی بومی باید روی دهد .

بومی (Endemic):واژه ی بومی موقعی گفته می شود که بیماری یا عامل بیماری زا بطور پایدار در یک منطقه ی جغرافیایی یا گروه جمعیتی وجود داشته باشد بدون آن که از خارج به آن جا وارد شده باشد. این واژه را می توان برای)فراوانی پیش بینی شده ( یا)عادی( بیماری در این گونه مناطق یا جمعیت ها هم اطلاق نمود.

مثلاً سرماخوردگی یک بیماری بومی است زیرا همواره عده ای از مردم به آن دچارند. یک بیماری بومی در صورت مساعد شدن شرایط می تواند طغیان کرده و به حالت همه گیری در آید .

انفرادی: واژه ی منفرد بودن به معنای پراکندگی است ، یعنی موارد بیماری بطور نامنظم و معمولاً بصورت نادر بروز می نمایند . موارد بیماری بسیار کم و از نظر زمانی و مکانی با فاصله ی زیاد هستند و از این رو کم تر بنظر می آید که با یکدیگر مرتبط باشند و نمی توان یک منبع مشترک برای آن ها یافت.

مانند: بیماری کزاز، فلج کودکان، مننژیت مننگوکوکی و تب خال، اگر شرایط برای انتشار بیماری مناسب باشد یک مورد انفرادی بیماری می تواند آغاز همه گیری باشد. بسیاری از بیماری های مشترک انسان و دام به صورت انفرادی به انسان منتقل می شوند.

عفونت فرصت طلب: این عفونت ها هنگامی بوجود می آیند که نقصی در دفاع میزبان در برابر عفونت وجود داشته باشد و از این رو ایجاد بیماری می نمایند.

عوامل فرصت طلب عبارتند از: تب خال ساده، توکسوپلاسما ، باسیل سل انسانی عفونت های فرصت طلب در ایدز به فراوانی دیده می شوند.

بیماری های مشترک انسان و دام (Zoonoses): عبارتست از یک عفونت یا بیماری عفونی که در شرایط طبیعی می تواند از جانوران مهره دار به انسان انتقال یابد. این بیماری ها ممکن است بصورت همه گیری یا بومی باشند مانند طاعون ، هاری، سل گاوی ، سیاه زخم ، تب مالت، هیداتیدوز و …. در سال های اخیر چند بیماری مشترک تازه پیدا شده اند .

ریشه کنی بیماری: قطع انتقال عفونت با از بین بردن عامل بیماری زا از طریق مراقبت و محصور کردن بیماری را گویند. ریشه کنی یک فرآیند مطلق و یک پدیده ی همه یا هیچ است و این اصطلاح محدود به پایان یافتن عفونت در سراسر جهان است و به معنای آن است که دیگر آن بیماری در جهان روی نخواهد داد تنها بیماریی که تا کنون ریشه کن شده بیماری آبله می باشد. با توجه به دانش کنونی، بیماری هایی که احتمال ریشه کنی آن ها می رود. عبارتند از : سرخک، دیفتری ، فلج کودکان .

مخزن عفونی: هر شخص، حیوان، بندپا، گیاه ، خاک یا ماده یا ترکیبی از این ها که عامل عفونت به شکلی عادی در آن ها زندگی و تکثیر یابد بطوری که ادامه حیات آن عامل به آن ها بستگی داشته باشد و به طریقی در آن ها تکثیر یابد که بتواند به میزبان حساسی منتقل شود، مخزن عامل عفونی خواهد بود. مثلا در مورد حصبه مخزن بیماری انسان است. در مورد هاری مخزن حیوان است و در کچلی مخزن شامل انسان، حیوان و خاک است .

منبع عفونت: عبارت است از شخص یا حیوان یا چیزی که عامل عفونت زا از آن مستقیماً و بدون واسطه به میزبان سرایت می کند بطور مثال مخزن عفونت بیماری حصبه انسان است، حال چنان چه بیمار حصبه ای موجب آلوده شدن غذا یا آب شود و از این غذا یا آب افراد استفاده کنند و مبتلا به بیماری شوند گفته می شود منبع عفونت حصبه، غذای آلوده و آب آلوده است .

حامل: فرد آلوده ای است که اگر چه دارای علائم ظاهری و بالینی بیماری نیست ولی می تواند منبع عفونت برای دیگران باشد. چنان چه حالت حامل بودن برای یک دوره طولانی باقی بماند به آن حامل مزمن گویند.

مثال در مورد انواع حامل :حاملین دوران کمون مثل آبله مرغان، سرخک، هپاتیت .حاملین دوران نقاهت مثل دیفتری، هپاتیت نوعB - حاملین مزمن مثل هپاتیت نوع B و حصبه .

دوره کمون: به فاصله بین تماس با یک عامل عفونت و بروز اولین نشانه های بیماری ناشی از آن گفته می شود. دوره کمون از نظر طول مدت به چند دسته تقسیم می شود :

*دوره کمون بسیار کوتاه مدت ) 2 تا 9 ساعت(: مثل مسمومیت غذایی استافیلوکوکی) 2تا 4 ساعت(، مسمومیت غذایی سالمونلایی(2تا 9 ساعت).

*دوره کمون کوتاه) 2تا 8 روز(: مثل عفونت استرپتوکوکی)مخملک، آنژین(، پنومونی، آنفولانزا، مننژیت، دیسانتری، پاراتیفوئید، سیاه زخم و سوزاک .

*دوره کمون بلند (10تا 25 روز(: مثل تیفوس، آبله مرغان، سرخجه، سرخک، سیاه سرفه، اوریون، تیفوئید، فلج اطفال، هاری، هپاتیت A ، B

دوره واگیری :

عبارت
از مدت زمانی است که یک عامل عفونی به طور مستقیم یا غیر مستقیم از شخص آلوده به شخص دیگر یا از حیوان آلوده به انسان یا از شخص آلوده به حیوان از جمله بندپایان منتقل می شود. در بیماری هایی مثل دیفتری و عفونت های استرپتوکوکی که غشای مخاطی از همان مراحل اول ورود عامل عفونت درگیر می شود، دوره واگیری از تاریخی که برای اولین بار در معرض عفونت قرار می گیرد شروع و تا زمانی که دیگر میکروب از طریق مخاط مبتلا منتشر نشود، یعنی از قبل از شروع پیش نشانه های بالینی تا پایان دوران حامل بودن ادامه خواهد داشت. قدرت واگیری بعضی از بیماری ها در دوره کمون بیشتر از دوره ای است که نشانه های بیماری وجود دارد. در بیماریهایی مثل سل، جذام، سیفلیس، سوزاک دوره واگیری ممکن است مدت طولانی در خون و یا سایر بافت های فرد آلوده وجود داشته باشد .

جداسازی: جدا کردن افراد یا حیوانات آلوده از دیگران در دوره واگیری بیماری و نگهداری آن ها در محل و تحت شرایطی که انتقال مستقیم یا غیر مستقیم عامل عفونی را از افراد یا حیوانات آلوده به میزبانان حساس یا به کسانی که ممکن است عامل عفونی را به دیگران منتقل کنند پیشگیری و یا محدود کند. جداسازی در مورد برخی از بیماران مثل مبتلایان به دیفتری، مننژیت و... لازم است .

قرنطینه: محدودیت فعالیت افراد سالمی که در دوره کمون یک بیماری واگیر در معرض آن قرار گرفته اند و بمنظور پیشگیری از انتقال بیماری در دوره کمون است قرنطینه به مدتی معادل طولانی ترین دوره کمون بیماری اعمال می شود و به صورت کامل و یا تعدیل شده اجرا می گردد .

ناقل: به حشره و یا هر حامل زنده اطلاق می شود که عامل بیماریزای عفونی را از فرد و یا محیط آلوده به فرد حساس، محیط اطراف و یا غذای او انتقال دهد.

 

روش های کنترل بیماری های واگیر

*
.ریشه کن کردن مخزن بیماری .

*. قطع راه های انتقال .

*.حفظ افراد مستعد .

ریشه کن کردن مخزن بیماری

در
کنترل بیماری های واگیر توجه به حذف مخزن و یا درمان آن از اهمیت زیادی برخوردار است. از بین بردن مخزن بیماری هنگامی که مخزن حیوانی در کار باشد مثل سل گاوی و تب مالت آسان تر است ، ولی در مخازن انسانی این امر مقدور نیست. تشخیص زودرس ، گزارش موارد بیماری، جداسازی، قرنطینه، درمان و مراقبت از بیماری و گندزدایی همگی می توانند در کاهش انتقال از مخزنی به مخزن دیگر موثر باشند .

قطع راه های انتقال

یکی
از جنبه های مهم کنترل بیماری های واگیر شکستن زنجیره انتقال از طریق گذاشتن سدهایی از بهداشت محیط و بهسازی است. مثلاً آب محیطی است که در انتقال بعضی از بیماری ها مانند حصبه و اسهال خونی، هپاتیت A و وبا نقش دارد، بنابراین با تصفیه و به سازی منابع آب می تواند عوامل عفونی این بیماری ها را از بین برد و راه انتقال را قطع کرد. توجه به بهداشت مواد غذایی و بهداشت فردی در کاهش انتقال بیماری های منتقله از راه تغذیه موثر خواهد افتاد. ایجاد توالت های بهداشتی و دفع بهداشتی زباله از ارکان بهسازی محیط در کاهش انتقال بیماری های عفونی منتقله از طریق مدفوع می باشد .گندزدایی وسایل و اسباب آلوده نیز روشی است برای کاهش انتقال بیماری ها، که با استفاده از مواد شیمیایی و فیزیکی به عمل می آید .

حفظ افراد مستعد

حفظ
افراد حساس و مستعد را می تواند از طرق محافظت و کنترل تماس ها ایمن سازی فعال و غیرفعال و پیشگیری دارویی انجام داد. عوامل متعددی در میزان پذیرش یا میزان مقاومت افراد نسبت به یک بیماری دخالت دارند که مهم ترین آن ها عبارتند از :وضع تغذیه، سکونت در محل های مناسب از نقطه نظر وسعت محل، استفاده از نور مناسب، وضع اقتصادی و اجتماعی، شغل، سن، جنس، ایمن سازی )مصونیت(، ضربه و خستگی .

گزارش بیماری های واگیر و بررسی همه گیری ها

یکی
از راه های مبارزه با بیماری های واگیر گزارش موارد بیماری می باشد تا مسئولان بهداشت محلی و منطقه ای و ملی بتوانند بر اساس آمارهای واقعی اقدامات پیشگیری را برنامه ریزی کنند. معمولاً بیماری هایی که برای بهداشت عمومی خطر جدی بشمار می روند در فهرست بیماری های قابل گزارش ذکر می شوند .گزارش بیماری منبع عمده اطلاعات همه گیری شناختی می باشد که تشخیص زودرس بیماری را امکانپذیر و اقدام فوری جهت مبارزه را مقدور می سازد.برابر مقررات بین المللی بعضی بیماری ها توسط مسئولین کشوری بهداشت بایستی به سازمان جهانی بهداشت گزارش شود .

عوامل محیطی موثر بر شیوع بیماری های مسری

بیماری
های مسری، مستعد همه گیری هستند و از آنجا که برخی از عوامل محیطی بر شیوع بیماری های مسری تاثیرگذارند، توجه به مسائل زیست محیطی بسیار حائز اهمیت است. مهم ترین عوامل محیطی موثر بر شیوع بیماری های مسری عبارتند از :

ذخایر آب

امکانات و رعایت اصول بهداشتی

تغذیه

آب و هوا

فقدان آب سالم، ناکافی بودن امکانات دفع، بهداشت ضعیف، شرایط بد زندگی و مواد غذایی ناسالم همه می توانند باعث بیماری های اسهالی شوند. این بیماری ها یکی از علل عمده درد و رنج و حتی مرگ در شرایط وخیم است .

آب و هوا نیز میتواند بر انتقال بیماری از راه های مختلفی تاثیرگذار باشد . توزیع و اندازه جمعیت ناقل بیماری می تواند به شدت توسط آب و هوای محل تحت تاثیر قرار بگیرد. جاری شدن سیل پس از باران های سنگین منجر به سرریز شدن فاضلاب و ایجاد آلودگی گسترده در آب می شود. علاوه بر این، برخی شواهد نشان می دهد که عوامل بیماری زا می توانند از یک منطقه به منطقه دیگر در مسیر هوا یا توسط باد، گسترش یابند .

با این وجود به نظر می رسد در کشورهای در حال توسعه، این نوع بیماری ها به راحتی با درمان های مورد نظر و واکسیناسیون قابل کنترل هستند. در حالی که اقدامات انجام شده جهت بهداشت محیط نقش مهمی در از بین بردن بسیاری از بیماری ها، به ویژه در کشورهای در حال توسعه بازی می کند، تمرکز و تلاش برای توسعه امکانات بهداشتی و بهبود شرایط زیست محیطی در مناطق شهری و روستایی بسیار حائز اهمیت است. تعداد قابل توجهی از بیماری ها و آسی بها تحت تاثیر خطرات زیست محیطی هستند. این مسائل در کشورهای در حال توسعه بسیار پررنگ تر از کشورهای توسعه یافته است .

جمعیت مناطق در حال توسعه که فاقد بسیاری از امکانات اولیه و عدم دسترسی به مراقبت های بهداشتی

هستند، نسبت به بیماری های ناشی از آلودگی محیط زیست بسیار آسیب پذیرند. بسیاری از مطالعات سازمان بهداشت جهانی، به بررسی بیماری های ناشی از خطرات زیست محیطی در سطح جهانی و منطقه ای پرداخته است و بر اساس آن، میزان مرگ و بیماری های ناشی از عواملی مانند آب آشامیدنی ناسالم، مشکلات بهداشت وآلودگی هوا مورد بررسی قرار گرفته است. این گزارش ها تایید می کنند که حدود 25 درصد از بیماری های جهانی، با اصلاح عوامل محیطی قابل پیشگیری و درمان هستند.

منبع:

*ویلیامز


ماهنامه الکترونیکی سیب/تیر 99

 


 

 

تاریخ به روز رسانی:
1399/04/02
تعداد بازدید:
55
نشريه الكترونيكي سيب
آدرس: شیراز، خیابان زند، جنب هلال احمر، ساختمان مرکزی دانشگاه علوم پزشکی شیراز-طبقه هشتم-مدیریت روابط عمومی-نشریه الکترونیکی سیب
کدپستی: 71348-14336 تلفکس: 32308200-071 تلفن: 32122713-071
کلیه حقوق این وب سایت برای نشریه الکترونیکی سیب دانشگاه علوم پزشکی شیراز محفوظ می باشد.
Powered by DorsaPortal