نشریه الکترونیکی سیب/ شماره 60/ آبان 96
بوتولیسم


 مرضیه عطاءالهی

کلمه بوتولیسم از واژه لاتین 
Botulus به معناي سوسيس گرفته شده است. زيرا اولين بار اين بيماري در اثر مصرف سوسيس گزارش شده است. عامل بیماری، باسیل کلستریدیوم بوتولینوم می باشد که در PH کم اسيدي و شرايط غلظت پايين اکسيژن رشد و با توليد توکسينی با همین نام، ایجاد بیماری بوتولیسم می کند. این باسیل گرم مثبت و بی هوازی، می تواند اسپور تولید کند و در خاک و رسوبات دریایی در سراسر دنیا یافت می شود. سم بوتولینیوم قوی ترین و مرگ بار ترین سم دنیاست و فلج ناشی از آن می تواند به دلیل وقفه تنفسی ناشی از فلج عضلات تنفسی به سرعت به مرگ منجرشود به همین دلیل یک اورژانس پزشکی است. تشخيص فوري و درمان مناسب مي تواند از عوارض مرگ و میر جلوگيري کند. بیشتر انواع بوتوليسم ها، با آنتي توکسين درمان مي شود. دوز کشنده سم بوتولینوم برای انسان کمتر از یک میکروگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد. دوز کشنده برای یک فرد 70 کیلوگرمی و از طریق خوراکی 70 میکروگرم و از راه استنشاقی 9-8 صدم میکروگرم و از طریق تزریقی 15- 9 صدم میکروگرم می باشد. بنابراین سم های بوتولینوم جزو سمی ترین مواد شناخته شده هستند؛ می توانند به عنوان یک سلاح بیولوژیک بکار گرفته شوند و تهدید بسیار بزرگی برای جهانیان محسوب گردند. همچنین به دلایل کشندگی بسیار بالا، تولید و حمل آسان و نیاز به مراقبت شدید و طولانی بیماران، CDC آمریکا این بیماری را بعنوان یکی از شش عامل با بالاترین خطر، تقسیم بندی نموده است. سم بوتوليسم از هفت تيپ آنتي ژنيک تشکيل شده است که آن‌ها را حروف  AتاG  نام گذاري کرده اند. سم بوتولینیوم از جنس پروتئين است و نسبت به حرارت حساس می باشد. حرارت 80 درجه ي سانتيگراد به مدت نيم ساعت يا 100 درجه ي سانتيگراد، به مدت 10 دقيقه آن را از بين مي برد. اين سم، نسبت به اشعه مقاومت بالايي دارد، آنتي بيوتيک و آب اکسيژنه 10 درصدي نيز روي آن اثري ندارد،

بیماری بوتولیسم بر حسب نوع سرایت، به 7 گروه طبقه بندی می گردد:

بوتوليسم ناشی از غذا: راه انتقال بیماری از طریق دستگاه گوارش و به‌دنبال خوردن غذا های آلوده و عمدتاً کنسروی که به درستی فرآوری و تهیه نشده و حاوی سم کلستریدیوم بوتولینوم  باشند، ایجاد می شود. معمولاً چهار تا 36 ساعت بعد از خوردن سم، علایم و نشانه های بیماری تظاهر پیدا می کند.

بوتوليسم نوزادان: راه انتقال بیماری از طریق دستگاه گوارش و به علت خوردن و تجمع اسپور کلستریدیوم بوتولینوم در دستگاه گوارش کودکان زیر یکسال و تولید سم توسط این ارگانیسم ها، به‌وجود می آید. دراین گروه سنی، فلور طبیعی روده به حد کافی تکامل پیدا نکرده‌است تا از تجمع ارگانیسم ها در روده جلوگیری کند. دوره کمون بیماری از یک تا پنج ماه پس از خوردن اسپورها در این کودکان متغیر است. عسل و غذای آلوده کودک، منبع انتقال بیماری است.

بوتوليسم زخم و تزریق: راه انتقال بیماری از طریق پوستی و پس از ورود و رشد ارگانیسم های کلستریدیوم بوتولینوم در زخم یا محل تزریق، و تولید سم در زخم و انتشار عمومی آن در بدن به‌وجود می آید. دوره کمون بیماری 14-4 روز بعد از به‌وجود آمدن زخم و  منبع بیماری، آبسه، زخم باز، سوراخ شدگی، تروما یا تزریقات زیر جلدی آلوده در معتادان به مواد مخدر، می باشد.

بوتولیسم ناشی ازاستنشاق: راه انتقال بیماری از طریق دستگاه تنفس و از طریق آئروسل و استنشاق سم بوتولینوم، به‌صورت غیر عمدی در کارکنان آزمایشگاه یا به عنوان یک شیوه احتمالی در حمله بیوتروریستی می تواند مطرح باشد.

بوتولیسم بالغین: راه انتقال بیماری از طریق دستگاه گوارش و با خوردن اسپور کلستریدیوم بوتولینوم و تجمع اسپور در روده که به تولید سم در دستگاه گوارش منجرمی شود، به‌وجود می آید. مشابه بوتولیسم کودکان است ولی در افراد بالای یکسال و در بالغین با دستگاه گوارش غیر طبیعی نظیر ابتلا به کولیت یا انجام اعمال جراحی بای پس روده و... اتفاق می افتد. منبع بیماری غذای آلوده و دوره کمون در این روش انتقال 2-1ماه  بعد از خوردن اسپورها می باشد.

بوتولیسم ناشی از درمان: در اثر تزریق سم بوتولینوم با دوز بالا به منظور درمان یا استفاده در زیبایی، به‌وجود می آید.

علایم و نشانه های کلی بیماری:

تهوع، استفراغ و درد شکمی زودرس ترین علایم هستند. نوروپاتی حاد و دو طرفه مغزی همراه با ضعف پایین رونده و قرینه، احساس خستگی شدید، دوبینی، تاری دید، ترس از نور، گشادشدن مردمک ها و نداشتن واکنش به نور، اختلال در بلع، ترشح نکردن بزاق و خشکی دهان، اختلال در تکلم، یبوست، ضعف ماهیچه‌های بازو، وضعیت هوشیاری مناسب، افتادگی پلک، ضعف اندام‌های فوقانی و تحتانی، ضعف ماهیچه‌هایتنفسی و تنگی نفس، فلج خفیف یا ناکامل چشم و صورت، اشکال در ادرار کردن و ... بیمار معمولاً بدون تب می باشد مگر این‌‌که یک عارضه عفونی همزمانی اتفاق بیفتد. بیمار هشیار و بدون اختلال هوشیاری است. ضربان قلب طبیعی یا کند است و کاهش فشارخون ندارد.

علایم و نشانه های بیماری در کودکان: یبوست اولین و شایع‌ترین علامت بیماری است. سستی و بیحالی بیمار در تمام اوقات، افتادگی گردن و گریه ضعیف، ضعف در کنترل و نگهداری سر، به‌علت ضعف عضلانی و  فلج پایین رونده وجود دارد. رفلکس Gag ممکن است از بین رفته باشد.

تشخیص: تشخیص اولیه براساس علایم و نشانه های بالینی و بررسی اپیدمیولوژیک و تشخیص قطعی با جداسازی سم و میکروارگانیسم کلستریدیوم بوتولینوم درمدفوع، نمونه خون و ترشحات معده بیمار و همچنین نمونه غذایی آلوده با استفاده از روش های آزمایشگاهی؛ کشت، بیوشیمی، PCR و کروماتوگرافی امکان پذیرمی باشد.

بیماری در زمره بیماری‌هایی با گزارش فوری می باشد.

درمان اختصاصی: بیماران در بخش  ICU بستری می شوند و تحت مراقبت های ویژه و درمان با آنتی سم قرار می گیرند.

اقدامات کنترلی و پیشگیری بیماری:

آموزش عمومی مبنی بر مصرف نکردن اشپل شور، ماهی شور و خشک به صورت خام، مصرف نکردن پنیرهای محلی و کیسه‌ای غیرپاستوریزه و غیرمطمئن، در صورت تمایل به مصرف ماهی شور، اشپل شور و سایر مواد غذایی دریایی به‌صورت شور یا خشک شده، حتماً آن‌را بخارپز (دمپز) کنند. در صورت تهیه کنسروهای میوه، سبزیجات و ادویه‌جات خانگی حتماً قبل از مصرف آن را به اندازه کافی حرارت دهند. در هنگام مصرف انواع کنسروهای غذایی حتماً به مدت 10تا15 دقیقه آن را بجوشانند یا در ماهی‌تابه به آن به اندازه کافی حرارت دهند. از مصرف کنسروهای با قوطی های زنگ زده، باد کرده به همراه نشت مواد غذایی به شدت خودداری کنند. درصورت استفاده از کشک‌های غیرپاستوریزه حتماً آن را به مدت 10تا15 دقیقه بجوشانند. از تماس زخم‌ها، به‌خصوص زخم‌های عمیق با خاک خودداری کنند. از مصرف عسل در تغذیه کودکان زیر یک سال خودداری کنند.

در صورت گزارش مورد ابتلا، در بخش بهداشت و درمان اقدامات زیر صورت پذیرد:

بستری بیماران مشکوک در بیمارستان مجهز، ارائه مراقبت های ویژه و درمان با آنتی سم بر اساس دستورالعمل کشوری، گزارش فوری بیماری به مراکز بهداشت شهرستان و استان، مشخص کردن غذاهای مشکوک به آلودگی و نمونه برداری از آنها ، تهیه نمونه مدفوع و سرم وارسال به آزمایشگاه رفرنس. معاینه و بررسی علایم در کلیه افرادی را که با بیمار منبع غذایی مشترکی داشته اند، دور ریختن مواد غذایی آلوده پس از جوشاندن آن‌ها و دفن در عمق زیاد قوطی های تخریب شده

منابع:

- راهنمای کشوری نظام مراقبت بیماری بوتولیسم، دکتر محمد تقی افشانی، دکتر سید محسن زهرایی و همکاران، 1386

- بوتولیسم و مسمومیت غذایی، دکتر پرویز وحدانی ، 1380



ماهنامه الکترونیکی سیب / آبان 96


 
نسخه چاپی
تمامی حقوق مادی و معنوی این نشریه متعلق به روابط عمومی دانشگاه است.
 
 
بازديدامروز:  4
کل بازديد:  605
بازدیدکنندگان برخط:  1